E, Halinka, mąż twój to się nie odzywa, co? Ani list, ani telefon?
Nie, Werońka, od wyjazdu na wczasy cisza jak makiem zasiał, śmiała się trochę gorzko Lusia, poprawiając fartuch na solidnych biodrach.
Chyba się zapędził na tych wakacjach albo, no wiesz… kiwnęła współczująco sąsiadka. Czekaj, czekaj. A policja milczy?
Wszyscy milczą, Weruś, jak ryby w Wiśle.
A to… życie.
Lusię ta rozmowa męczyła. Przełożyła miotłę do drugiej ręki i zaczęła zamiatać opadłe liście przed swoim blokiem. Była już długa, mokra jesień 1988 roku. Co dopiero uprzątnięta ścieżka natychmiast zapełniała się liśćmi, Lusia wracała, zgarniała je na kupkę.
Trzy lata minęły, odkąd Golińska Lusia przeszła na emeryturę i trochę odetchnęła. Ale ostatni miesiąc zmusił ją do pracy w spółdzielni mieszkaniowej jako sprzątaczka pieniędzy zaczęło brakować, a innej pracy na szybko nie znalazła.
Żyli zwyczajnie jak każdy w PRL. Bez luksusów, ale i bez nędzy. Pracowali, syna wychowywali. Mąż Lusi nie był pijusem, tylko od święta coś wypił, w robocie szanowany, sumienny. Do kobiet się nie uganiał. A ona całe lata w szpitalu jako pielęgniarka przepracowała, dyplomy miała.
Mąż pojechał z zakładu pracy na wczasy nad morze i… nie wrócił. Lusia długo nie podejrzewała niczego złego przecież jak nie dzwoni, to znaczy, że odpoczywa. Ale kiedy w dniu powrotu nie przyjechał pociągiem, wzięła się za poszukiwania: obdzwoniła szpitale, milicję, nawet do prosektorium zadzwoniła.
Synowi do jednostki wysłała telegram, że ojciec zaginął, a potem się do niego dodzwoniła. Sprawdzili razem z hotelu wymeldował się, ale do pociągu nie wsiadł. I znowu to samo dzwonienie po szpitalach, do kostnicy
W pracy męża tylko wzruszali ramionami: my daliśmy mu wczasy, wszystko zgodnie z planem, co w rodzinie się dzieje, to nas nie obchodzi. Jak nie wróci do pracy terminowo, zwolnimy za nieusprawiedliwioną nieobecność.
Lusia chciała pojechać szukać męża, ale syn odwiódł ją od tego:
Mamo, co ty go tam sama znajdziesz? Ja przyjadę, dali mi kilka wolnych dni, pojadę szukać. W mundurze może łatwiej będzie pogadać.
Trochę się uspokoiła, próbowała nie myśleć o złym, zajmowała się czym popadnie. Milicja jak drugi dom, szła już z automatu, szczególnie, że wiecznie bez odpowiedzi. Pracę też trochę dlatego wzięła. Z ludźmi jakoś łatwiej, a w domu… wieczorami płakała. Tylko ta niepewność była najgorsza, najbardziej przygnębiała.
I nagle, jak jej mąż zniknął, tak samo nagle się pojawił.
Stał pod blokiem w tym samym granatowym garniturze, w którym wyjechał na wczasy. Bez żadnej torby, bez walizki. Ręce w kieszeniach spodni, kołnierz postawiony, a Lusia zamiatała chodnik i nawet go nie zauważyła. Nie wiadomo, jak długo tam sterczał, dopóki syn jej nie zawołał:
Tato, mama…!
Lusia rzuciła miotłę i pognała do męża.
Rozłożyła ręce jak bocian wracający do gniazda i rzuciła się Zbyszkowi na szyję.
Mąż objął ją po chwili.
Dobra, chodźcie do domu, bo jeszcze policja zawoła! syn już był zirytowany. Lusia wyłapała to w jego głosie, tym jego marszowym kroku.
Piotruś, daj się przytulić, od wiosny cię nie widziałam! matka dogoniła syna.
No hej, hej. Zimno, chodźmy do środka.
Czemu nie zadzwoniłeś, nie napisałeś? Dom nieogarnięty, obiadu nie ma…
Mamo, nie na pierogi przyjechałem. Obiecałem, że przyjadę. I jestem.
Spojrzała na męża, na syna. Po tych wszystkich miesiącach bała się pytać o cokolwiek, chciała ich nakarmić, napoić i dać odpocząć. Zbyszek milczał.
Mamo, usiądź wreszcie.
Ale Lusia krzątała się w kuchni talerze, kubki hałasowały.
Mamo, ojca znalazłem… u innej kobiety.
Lusia odwróciła się i spojrzała na męża. On siedział ze wzrokiem wbitym w stół, dłonie zaplecione na kolanach, jakby był nastolatkiem przyłapanym na chuligaństwie. Chudy, poszarzały, zrezygnowany.
U innej? O co tutaj chodzi, Zbyszek?
W głowie Lusi tylko czarne scenariusze że napadli, okradli, biedak tuła się bez grosza na bilet, a on…
Nie wrócił do domu, bo został u Małgorzaty Jarosz w domku nad morzem. Nie chciał wracać.
Lusia mrugała oczami.
Jak to nie chciał?
Nie chciałem, bo zrozumiałem, że życie mi mija, w końcu powiedział głośniej. Fabryka, praca, dom i działka w weekendy. Żadnej wolności.
A, wolności ci się zachciało? Lusia aż poczerwieniała.
Piotrek, po coś mi tu tę twoją wolność przyprowadził? Chciałeś mnie upokorzyć? Lepiej już, jakbyś powiedział, że nie żyje, to by było bardziej uczciwe. Czekałam tu jak głupia, wylałam wszystkie łzy, a on sobie w domku nad morzem…
Wiesz, Lusia… Może chciałem zacząć życie od nowa.
Nie, Zbyszek, ty żadnego nowego życia nie chciałeś, tylko ci na głowę przygrzało od tego słońca, wpadłeś jak ostatni tchórz do innej baby. Porządny facet najpierw wróciłby, rozwiódł się, a dopiero potem szukał nowego życia. Byłbyś przede wszystkim uczciwy wobec żony, a dopiero potem wobec siebie. Nie chcę cię widzieć, idź!
Zbyszek wstał i wszedł do pokoju przez korytarz.
Nie! Idź! Jakbyś w ogóle nie wrócił! wrzasnęła Lusia, ledwo powstrzymując się od łez.
Tato, wyjdź, Piotrek szybko się zjawił.
Zbyszek zniknął. Przez następne dwa tygodnie Lusia nie spała dobrze. Potem znów sprzątała chodnik i spłoszyła się, kiedy zobaczyła męża.
Stał na początku bloku, w starym płaszczu i śmiesznej czapce.
Lusia, zawołał do niej.
Podniosła głowę i popatrzyła pustym wzrokiem. Może i by mu wybaczyła, bo serce boli mocno, ale podejść i przytulić już nie mogła. Zbyszek podszedł bliżej.
Zostałem, zatrudnili mnie znów w fabryce, na razie na produkcji, brygadzistą nie chcieli dać… Mogę wrócić?
Podparła się na miotle.
Możesz! Ale tylko po papiery rozwodowe. Trzeba to załatwić jak najszybciej.
Nie przebaczysz? Rozumiem.
Jak rozumiesz, to po co wracasz?
Bo jak wyjeżdżałem, Małgosia powiedziała, że jak wrócę, już mnie nie przyjmie. No to wróciłem, Lusia.
Ha! I tam, i tu niepotrzebny. Takim facetom to nigdzie dobrze… I wróciłeś tylko dlatego, że syn cię wywlókł sam byś nie miał odwagi. Idź, żyj jak chciałeś, tylko nie przeszkadzaj mi w pracy! i kilka razy machnęła mu miotłą po butach.
Odwróciła się i z zaciętym gniewem zaczęła znowu zamiatać chodnik. Po kilku minutach spojrzała przez ramię nie było go. Aż odetchnęła z ulgą, jakby jej ktoś zdjął kamień z serca. Bała się, że jak zostanie, to wybaczy… A przecież takich, co wbijają nóż w plecy, bronić nie warto.
Z wczasów Igor już nie wrócił – — Czemu twój nie dzwoni, nie pisze? — Nic, Wera, ani na dziewiąty, ani na czterdziesty dzień nie dał znaku życia — żartowała Luda, poprawiając fartuch na szerokich biodrach. — Zabalował albo… — współczująco kiwała głową sąsiadka. — No czekaj, czekaj. Policja też milczy? — Wszyscy milczą, Werka, jak ryby w Bałtyku. — Ot, los… Ludmile rozmowa ta była ciężarem. Wzięła miotłę w drugą rękę i zaczęła zamiatać opadłe liście przed swoim domem. Ciągnęła się dżdżysta jesień 1988 roku, ledwie zamieciona ścieżka zaraz znikała pod warstwą liści, a ona wracała, by znów pozbierać je do kupy. Minęły trzy lata odkąd Gulkina Ludmiła poszła na emeryturę i cieszyła się zasłużonym odpoczynkiem. Ale w zeszłym miesiącu musiała podjąć się pracy jako sprzątaczka w spółdzielni mieszkaniowej — pieniędzy zaczęło brakować, innej pracy szybko nie znalazła. A przecież żyli jak typowa polska rodzina schyłku PRL-u. Ani źle, ani dobrze. Tak jak wszyscy: pracowali, syna wychowywali. Mąż Ludmiły dużo nie pił, tylko na imieniny, w pracy go szanowano za sumienność. Kobiet innych nie miał, a ona całe życie jako pielęgniarka w szpitalu, nagrody zbierała. Mąż pojechał nad Bałtyk na wczasy i nie wrócił. Ludmiła nie podejrzewała od razu, że coś się stało. Nie dzwoni — znaczy wypoczywa, pomyślała. Ale kiedy nie wrócił w umówionym dniu, zaczęła dzwonić po szpitalach, na policję, nawet do kostnicy. Synowi, który służył w wojsku, najpierw wysłała telegram, potem zadzwoniła. Razem ustalili: wyszedł z ośrodka, na pociąg nie wsiadł. Zniknął. I znowu dzwoniła po szpitalach, kostnicach. W pracy męża też rozkładali ręce: daliśmy mu skierowanie na wypoczynek jako przodownikowi pracy, dalej nie nasza sprawa. Jak nie wróci w terminie — zwolnimy za nieobecności. Matka rwała się pojechać na miejsce, ale syn odradził: — Mamo, co ty tam znajdziesz? Ja mam niedługo wolny tydzień, jak mnie puszczą, pojadę. W mundurze będzie łatwiej. Ludmiła się uspokoiła, ciągle próbowała sobie znaleźć zajęcie, by złe myśli nie przychodziły do głowy. Na policję chodziła jak do pracy, ale spokojnie, bez nerwów — bez rezultatów. Do pracy poszła właśnie dlatego: póki zamiata, jest wśród ludzi, nie załamuje się. Wieczorami jednak płakała. Los wymierzył jej ciężką próbę w takim wieku. Najbardziej dusiła ją niepewność. Igor pojawił się przed Ludmiłą tak samo niespodziewanie, jak zniknął. Stał w tym samym marynarce, w której wyjeżdżał, bez żadnej torby. Wsunął ręce do kieszeni, podniósł kołnierz i patrzył, jak żona zamiata podwórko. Nie zauważyła go od razu, nie wiedziała, jak długo stoi, dopóki syn jej nie zawołał: — Igor, Piotrek… — Ludmiła rzuciła miotłę i pobiegła. Rozłożyła ramiona, jak ptak wracający do domu, i rzuciła się mężowi na szyję. Igor po chwili objął żonę. — Chodźcie do domu, jeszcze się obejmują — mruknął syn niezadowolony. — Piotrusiu, daj cię przytulić, od wiosny cię nie widziałam — dogoniła go matka. — No cześć, chodźmy, zimno. — Czemu nie zadzwoniłeś? Przecież bym się przygotowała, w domu nieposprzątane, nieugotowane… — Mamo, nie przyjechałem na makowiec. Obiecałem i jestem. Patrzyła na męża, potem na syna. Przeżyła przez te miesiące tyle, że teraz była jak we mgle. Żywy, cały. Pierwsze, co chciała — nakarmić, napoić i dać odpocząć. Igor siedział i milczał. — Mam, usiądź. Ale Ludmiła krzątała się po kuchni. — Mamo, znalazłem tatę u innej kobiety. Ludmiła odwróciła się do syna, spojrzała na męża. Siedział skulony przy stole, chudy, ponury — jak gówniarz przyłapany na psoceniu, nie chcący przyznać się do winy. — U jakiej kobiety, co się dzieje, Igor? Myślała tylko o tym, że spotkała go bieda — napadli, pieniądze ukradli, tuła się po miastach w poszukiwaniu jedzenia. — Nie wrócił do domu, został u Olgi Zubowej w domku nad morzem. Wyjeżdżać nie chciał. Patrzyła na niego i trzepotała rzęsami. — Jak to nie chciał? — A nie chciałem. Zrozumiałem, że żyję nie tak jak trzeba — podniósł głos. — Nie czułem się wolny, życie mi się zmarnowało. Praca, zakład, praca, zakład. W weekendy działka. A nie było wolności. — Ach, wolności! — rozpaliła się Ludmiła. — Synku, po co tego kawałka wolności przyprowadziłeś tu? Chciałeś mnie upokorzyć? Lepiej byś powiedział, że w kostnicy jest — byłoby sprawiedliwiej. Czekałam jak głupia, wypłakałam oczy, a on — w domku u morza… — Wiesz, Luda… Może chciałem zacząć życie od nowa. — Nie, Igor, to nie nowego życia ci się zachciało, tylko słońce ci łeb przegrzało i uciekłeś jak ostatni… skryłeś się u obcej. Porządny facet najpierw by wrócił, rozwiódł się, a potem zaczynał nowe życie gdzie indziej. Byłby szczery wobec innych, a wtedy i wobec siebie. Nie chcę cię widzieć, idź! Igor wstał, przeszedł korytarzem, skręcił w pokój. — Nie, nie, idź. Tak jakby cię tu nie było! Nie chcę cię, nie mogę! — krzyczała Ludmiła. — Tata, idź — Piotr pojawił się w korytarzu. Minęły dwa tygodnie. Ludmiła znów zamiatała alejkę pod blokiem, spychała na bok wodę po ulewie. Igor stał na końcu domu, w starym płaszczu, śmiesznej czapce. — Luda — odezwał się, potem powtórzył głośniej. Podniosła wzrok — spojrzała na niego pustym spojrzeniem. On jakby jej złamał ręce i nogi — chętnie by wybaczyła, ale już nie mogła podejść i go objąć. Sam podszedł bliżej. — Zostałem, znowu podjąłem robotę w fabryce. Brygadzisty nie dali, pracuję fizycznie. Wpuścisz mnie? Oparła się o miotłę. — Wpuszczę! Ale złożyć papiery o rozwód musimy, i to szybko. — Nie przebaczyłaś? Rozumiem. — Skoro rozumiesz, po co przyszedłeś? — Wyjeżdżając, Olga powiedziała: jeśli wyjedziesz, nie wpuszczę cię z powrotem. I wyjechałem, Ludka, wróciłem… — Haha. Ani tam, ani tu cię nie potrzebują, Igor. Bo takich facetów nigdzie nie chcą. Wróciłeś, bo syn naciskał. Bez niego byś nie wrócił. Idź, żyj jak chcesz, nie przeszkadzaj, nie stój mi na drodze. Zaczęła z wściekłością zamiatać dróżkę dalej. Po chwili obejrzała się – Igora już nie było. Od razu jej lżej na duszy – bała się, że zostanie, a ona znów mu wybaczy… Zwykle tych, co wbijają nóż w plecy, potem jeszcze broniło się własną piersią. I oto nowy tytuł: Nad Bałtykiem Igor zaginął – Zamiataczka Ludmiła, syn żołnierz i tajemnica wczasowego powrotu. Rozmowy sąsiadek, cichy dom i mąż, który wybrał wolność w domku letniskowym nad polskim morzem. Dramat rodziny w PRL-owskiej jesieni roku 1988.
