W samym skraju świata, gdzie zima tli się jak polarna jaskinia, a lato przypomina wilgotną ćma, leży ciche miasteczko.
Domki tu – jednolite wieżowce, jakby przypadkiem wyrzucone w błękitnego wiatru niskie łąki.
Lata sześćdziesiąte, kraj kroczy ku rozkwitowi cywilizacyjnemu, a tu czas zdaje się zamarznąć jak polska woda w cedrze.
Wszystko tu wiąże się z tamtym zakładem przetwórstwa drzewa – i stuletni szaner, i dziecięce główki tu się zacietrzewiałe. Życie prosty, ale też bez głodu – przynajmniej tyle, by nie przemarznąć.
A w jednym z tych beżowych bloków, na piętrze, siedzi rodzina Kowalskich.
Z wyglądu – typowe polskie domowe, jakich tysiące. Ale gdy kogoś zaproszą do mieszkania, to padnie na pamięć imię Górala Gulszyki – połapie każdy grosik, bym nie przyszył.
Głowa domu, Jan Piotr Kowalski, to figura nietypowa. Wysoki, jak sprężyste drzewo, z zawsze zniecierpliwioną miną, po prostu Opole Wielkie z ludzkim ciałem.
W zakładzie – mistrzem z wyrobu stelacji, zasłużenie uszanowany – ręka nie zdradza i oko nie myli. A w domu…
Hej, tu przemieni się w idealne odbicie Gulszyki z bajki.
Kiedyś pijany sąsiad, Andrzej z piątego, rzucił mu:
„Janek, przyjdź choć parokrotnie uśmiechnąć się, i tyle – a twarz przełamie się jak cukier trzcinowy”.
I Jan Pitt pomachał Andrzejowi z Kutno przez miesiąc – zamiast kasy, oszczędza na uśmiechach, jak pani w urzędzie Marcinków.
Żona, Krystyna Janina, jej przeciwieństwo,
dawno była hojną muzykantką, tańczyła z wiankiem. A teraz – samotne porzeczkowe pióro. Tylko cicho, szeptem, jakby w sylwestra w kuchni od dolać wody do wina.
Pracuje jako księgowy – to idealne skrzydła dla żony Gulszyki.
Syn, Tomasz, w dwa lata przyswoił, że w ich domu ruletką to nie puchar. Uczeń mądry, ale zaszlachcony – jakby nie mógł się narzucić ojcowi. Bo przecież on, zawsze: „Grosik ochroni złoto! A ty, łotrze, nie rozumiesz!” I ręczniki w szafie wybiją, jakby wybijały grobowe nęki.
Sąsiedzi szepczą, że Kowalski zaszedł z duchem. Kuplił majerzykowie telewizor z Marcinkow, Bojarowi karpy na ścianie, a u nich – kamień.
Zamiast tego – szuflada z podwójnym zamkiem, jakby w niej zaszyły się złote skarby z Wysp Zielonych. A w środku – tyle na jednego – jakby przepisy lekarskie z dosiętnego aptekarza.
Tak i żyją Kowalscy – za siedmiostronną pianą, w niewolniczym łańcuchu jednego człowieka.
A on nie wie, że cenny najcenniejszego – szczęścia rodzinne, jak piasek poprzez uszy na zegarku leci.
Poranny rytm u Kowalskich był niezmienny.
O szóstej punctum, Jan Pitt wychodził na korytarz, gdzie stał wielki skrzydłołap z dublującym zamkiem.
Klucze podskakiwały jak muzyka bajkowa, budząc Krystynę i Tomka.
„Ewa, przyjdź tutaj!” – wołał Jan Pitt.
Krystyna, szybko zarzucając koc, uciekała na korytarz. Tomasz, ukrywszy się za drzwiczkami, obserwował tę codzienną scenę.
„Wziąłeś tą mąkę do miseczki?” – Jan Pitt odmierzał mąkę do miseczki. „Dzisiaj ziemniaki. Dwa koperki dla nas, trzy dla mnie, jeden dla Tomeczka. Jasne?”
„Tak, Piotru, – cicho.
„Ziemniacek sześć sztuk, nie więcej. Dwa dla nas, trzy dla mnie, jeden dla Tomeczka. Jasne?”
„Jasne, Piotru.”
Następnie Jan Pitt idzie do okna, gdzie się ukryła szufladziki, wbudowany w ścianę, z otworem na zewnątrz, również z zamkiem.
„Smalec tylko po wersy, – mówił, cienkim nożem przecinając smalec. – Nie próbuj smarować chlebem!”
„Oczywiście, Piotru,” – pokornie.
Tomasz ścisnął pięść, czując, że złość chce się w nim roztopić. Ale milczał, bo każde słowo gubił z męki.
Tomasz dorastał, zapamiętał ojcowy urok ekonomistów.
W gimnazjum unikał wydarzeń, co wymagały pieniędzy. Na urodziny koleżanów nie zapraszał, udając, że roztacza przed nimi nieco kręgi.
„Co to, wydajemy pieniądze na prezent? – uczył ojciec. – Przyjaciele to luksus. Kiedy dorosniesz, sam zrozumiesz.”
Chłopiec zamykał się w sobie. Jedyne ulgi przyszły z darmowych książek w bibliotece.
Jednak kiedy Tomasz przyniózł do domu kotka, znalezionego na zaiskrzonym porcie,
„Co ty, szalony? – krzyknął Jan Pitt. – Na co go karmić? Z twojej porcji?”
„Ja zjem mniej, – szeptem.
„Zabierz to potwornie z domu! – ryknął ojciec.
Krystyna patrzyła, jak Tomasz wygania kota, sycząc łzami. Wtedy zrozumiała, że traci syna.
Wieczorem, gdy Tomasz już spał, Krystyna postanowiła rzekła się z mężem.
„Piotru, może to dość? – zgadzała się cicho. – My inaczej tu nie żyjemy. Pensje są niezłe.”
Jan Pitt przerwał czytania gazety i posłał jej ciężki wzrok.
„No, o co tutaj chodzi? – zapytał groźnie.
„Tomasz potrzebuje nowego płaszcza, – kontynuowała. – I butów. Wzrost już dawno z niego.”
„Zastawi się, – odparł. – Pójście w starym.”
„Ale w klasie się uśmiechają! – nie wytrzymała. – Chcesz, bym syn wyrosł, jakby miał dwie bukietki?”
Jan Pitt wstał, najeżając się na Krystynę.
„Ty, nauczyć już mnie zaczniesz? – szepnął. – Ja lepiej wiem, co mu potrzeba! Musi zrozumieć cenę czerwonej gotówki!
„Pan go zasypie! – krzyknęła. – Przejdzie w niego…”
Nie skończyła. Dzwonek przestraszył ją w srogi moment.
„Jeszcze jedno słowo, i sypiesz w sarnie, – szepnął Jan Pitt.
Krystyna, przytrzymując dłonie na gorącej policzku, cicho wyszła z pokoju. W swym pokoju płakał Tomasz, podsłuchawszy rozmowy.
Lata minęły. Tomasz skończył szkołę i wstąpił do technikum w sąsiedniej miejscowości. Żył jak gatunek pingwin – każdy grosik oszczędzając, jak nauczył ojciec.
Kiedyś sąsiad, Wiktor, zaproponował sztuczki do kina.
„Nie ma kasy, – zbrzęczeł Tomasz.
„No, daj spokój, – zdziwił Wiktor. – Wcześniej przyszedłeś stypendium.”
„Zabieram je, – odpowiedział. – Na czarny dzień.”
„Czarny dzień? – roześmiał Wiktor. – Masz dwadzieścia lat! Zrób to teraz!”
Tomasz był nieskory. Wieczorem siedział w pokoju, przeliczając储蓄, gdy inni się bawili.
Dziewczyny zerkali na wysokiego, sympatycznego chłopca, ale Tomasz unikał relacji.
„Dziewczyny to drogie, – powtarzał sobie głosem ojca.
Tak i żył – sam, jak prosto po święcie, nie zauważając, jak młodość odchodzi.
W ostatnim roku ukończył technikum, kiedyś przybyła do klasy Marysia. Piękna, żywa dziewczyna natychmiast zwróciła uwagę, ale spojrzała na niego – Tomasz, chłopiec, który nie mówił.
„Cześć, czemu taki smutny? – zapytała ją po lekcji.
„W porządku, – grzmiał, ale w środku coś drgało.
„Idź do kawiarni, ja zapłacę! – zaproponowała Marysia.
„Do kawiarni? Po co pieniądze? – zdziwił Tomasz.
Marysia się roześmiała:
„No ty! Jak inaczej się poznać?”
W końcu Tomasz się zgodził. Po raz pierwszy pozwolił sobie na rozrzutność. A ten wieczór odmienił życie.
Wesele zorganizowali oszczędnie, co Tomasz chciał.
Początkowe dni małżeńskie były radością. Ale z czasem Marysia dostrzegła dziwactwa męża.
Tomasz liczył każdą monetą, oszczędzając na wszystko.
„Kochanie, kupmy firany? – proponowała.
„Dlaczego? I tak jest fajnie, – odpowiadał.
„Ale są w porządku!”
„Piękność kosztuje. Trzeba oszczędzić.”
Marysia westchnęła. Nie rozumiała, co się z jej żywym żoną stało.
Po pół roku spotkania nastręczyło się na napięcie.
„Tomaszu, mamy się poważnie porozmawiać, – powiedziała.
„O co chodzi? – zaniepokoił się.
„O naszym życiu. Dlaczego żyjemy jak biedactwo? Mamy pieniądze!”
„Wszystko trzeba oszczędzić, a nie wydać, – odpowiedział.
„Na co oszczędzić? Na trumnie? – krzyknęła Marysia. – Mamy młode, życie należy żyć tutaj!”
„Tak mówisz, – warknął Tomasz. – Ojciec mówił…”
„On tam, do diabła! – przerwała. – Chcesz żyć jak on, w strachu i oszczędnościach?”
„Nie śmiej tak o nim mówić! – zawołał kipiąc z gniewu.
Marysia wstała, niemal przewracając stół.
„O, tak? – błysnęła oczami. – Kończę, jakbyś mnie traktował jak skarbonkę! Ja jestem żywą istną! Mam marzenia, długości. Chcę żyć, a nie przetrwać!”
„Żyć? – prychnął Tomasz. – Na co zarabiasz, dozwolone?”
„Bóg, zrozum! – Marysia wyważyła. – Pięćdziesiąt złotych to tylko środek, nie cud!”
Tomasz milczał, zaciskając zęby. A ona nagle zapłakała, jakby uszla hiszpańskich ciężarów.
„Wiesz, – szepnęła, patrząc na podłogę, – nie proszę o gięte lub kamienie.
Tylko czasem film, lody kupić. Czuć, że żyjemy, a nie przetrwamy.
Zamilkli. Cicho było, jakby tylko zegarek plastikowy z aukcji skakał.
Tomasz i Marysia patrzyli na siebie, i wszyscy wiedzieli – choć trochę więcej – i wszystko pęknie. Żadnych zaklejek.
Upłynął tydzień. Marysia cicho zabierała rzeczy, Tomasz patrzył smętnie.
„Rzeczywiście uchodzisz? – zapytał.
„Tak, Tomku. Nie mogę tak żyć.”
„Ale możemy naprawić wszystko, – jego głos zabrzmiał niepewnie.
„Nie, chłopcze. Nie zmienisz się. Stałeś się drugą osobą ojca.”
Marysia wzięła walizkę i ruszyła do drzwi. Przy progu odwróciła się:
„Wiesz, Tomku, najcenniejsze rzeczy to nie złoto. To miłość, szczęście, wolność. A ty wymieniłeś je na monety bankowe. Do widzenia.”
Drewno załapie.
Tomasz został sam w pustym mieszkaniu, nie wiedząc, jak uratować najcenniejsze, co miał.
